METEORİTLERİ NASIL TANIRIZ?

Birçok insanın çölde, nehirde hatta kendi arka bahçelerinde alışılmadık kayalara rastladığını duymuş olabilirsiniz. Bu kayaların bazılarının gök taşı olduğu düşünülmektedir. Bulunan tüm bu kaya parçalarını gök taşı olarak adlandırıyoruz fakat aslında ne olduğunu tam olarak bilmiyoruz.

Mesela çoğumuz yıldız kaymasına rastladığımızda mutlaka dilek tutmuşuzdur. Bize umut veren bu işaretin de aslında yıldızlarla da bir ilgisi yoktur.

Photo by Neale LaSalle on Pexels.com

Gök cisimlerinden kopan ve gök taşı olarak adlandırılan meteor, meteorit, meteoroid ve asteroitler gibi kaya parçaları vardır. Bunların birbirlerinden farkı nedir? Normal kaya parçalarından nasıl ayırt ederiz? Çeşitleri nelerdir? Nereden gelirler? Meteoritler nasıl bulunur? Neden önemlidir ve nasıl izler bırakmışlardır?

GÖK TAŞLARI NASIL SINIFLANDIRILIR?

Asteroitler, Dünya’da toplayabildiğimiz meteoritlerin geldikleri düşünülen yerin ana gövdesidir ve atmosferi olmayan büyüklü küçüklü kaya parçalarına verilen isimdir. Asteroitlerin atmosferleri olmadığı için de herhangi bir korumaya sahip değiller ve her an bir bombardımana tabii olabilirler.

Asteroit UNIVERSAL IMAGES GROUP VIA GETTY IMAGES

Bombardıman sonucu asteroitlerin yüzeyinden kopan büyüklü küçüklü parçalara meteoroid adı verilir. Bir meteoroid, Dünya’mızın atmosferine girdiği andan itibaren meteor adını alır ve bir meteor, sahip olduğu aşırı hızdan dolayı ortaya çıkan yüksek sürtünmeden kaynaklı olarak atmosfere girdiğinde yanmaya başlar. (Bu olay halk arasında “yıldız kayması” olarak bilinir.)

Ayrıca meteorlar atmosfere girdikten sonra beş saniye içinde yanarak yok olabilir. Ancak eğer kurtulup Dünya yüzeyine ulaşabilirse meteorit olarak adlandırılır.

METEORİTLER NASIL BULUNUR?

Meteoritlerin boyutu, genellikle bir çakıl taşı veya bir yumruk büyüklüğünde olmak üzere değişir.

Bir meteor yağmuru sonrasında meteor bulmayı beklemeyin. Çoğu meteor yağışı, malzemesi oldukça kırılgan olan kuyruklu yıldızlardan meydana gelir. Küçük kuyruklu yıldız parçaları genellikle atmosfere girişte hayatta kalamaz.

Meteor Krateri’nden bir demir meteorit Source: NASA, Published: December 11, 2009

Bir meteoritin herhangi bir kayadan ayırt edilmesi zor olabilir ancak çöller gibi bazı özel yerler vardır. Geniş, açık kum bölgeleri ve az sayıda kayanın bulunduğu kumlu çöllerde meteoritler açıkça göze çarpmaktadır. Benzer şekilde, meteoritlerin Antarktika’nın donmuş ovaları gibi soğuk, buzlu çöllerde tespit edilmesi de çok daha kolay olabilir.

METEORİTLERİN BİZİM İÇİN ÖNEMİ NEDİR?


Dünya’ya düşen gök taşları, milyarlarca yıl önce gezegenleri oluşturan çeşitli malzemeleri temsil eder. Meteorları inceleyerek güneş sisteminin tarihindeki ilk koşulları ve süreçleri öğrenebiliriz. Örneğin; farklı gezegen yapı taşlarının yaşı ve bileşimi, asteroitlerin yüzeylerinde ve iç kısımlarında oluşan sıcaklıkları ve malzemelerin geçmişin etkilerinden ne kadar etkilendiği gibi.

“Siyah Güzellik” olarak adlandırılan ve yaklaşık 320 gram ağırlığında olan Mars meteoriti. Source: NASA,Published: January 25, 2019, Historical Date: January 3, 2013

METEORİTLER NEYE BENZER?

Meteoritler, Dünya kayalarına benzeyebilir ancak genellikle parlak görünebilen, yanmış ve “füzyon kabuğu” olarak adlandırılan bir dış cepheye sahiptirler. Dış cephe, atmosferden geçerken eridiği zaman oluşur. “Taşlı”, “demirli” ve “taşlı-demir” olmak üzere üç ana meteorit sınıfı vardır. Dünya’ya düşenlerin çoğu taşlı olsa da, düştükten çok sonra keşfedilenlerin çoğu demirlidir. Demirliler, taşlı meteoritlerden daha ağırdır ve Dünya kayalarından ayırt edilmesi daha kolaydır.

METEORİTLERİN NEREDEN GELDİĞİNİ NASIL ANLAYABİLİRİZ?

Bilim adamları, çeşitli kanıtlara dayanarak meteorların nereden kaynaklandığını söyleyebilirler. Yörüngeleri hesaplamak için gök taşı düşmelerinin fotoğrafik gözlemlerinden yararlanabilirler. Ayrıca meteoritlerin kompozisyon özelliklerini farklı asteroit sınıflarıyla karşılaştırabilirler ve meteorların kaç yaşında olduğunu, 4.6 milyar yıla kadar, bulabilirler.

Mars’tan gelen meteorit Source: NASA/JPL-Caltech/Cornell University, Published: September 24, 2010

Dünyada bulunan meteoritlerin çoğu asteroitlerden gelirken, bazıları Mars veya Ay’dan gelir. NASA’nın Dawn görevi ile, “howardit-ökrit-diogenit” (HED) adı verilen bir gök taşı sınıfının asteroit kuşağındaki gezegen benzeri bir dünya olan Vesta’dan geldiğini biliyoruz. Teorik olarak, küçük Merkür veya Venüs parçaları da Dünya’ya ulaşmış olabilir, ancak hiçbiri kesin olarak tanımlanmamıştır.

Ayrıca eğer bulduğumuz bir meteorit bileşimini, astronotların Apollo görevi sırasında Ay’dan getirdiği kayalara benzetirsek, meteoritin Ay’dan gelmiş olması da muhtemeldir diyebiliriz.

ŞİMDİYE KADAR HANGİ METEORİTLER BULUNDU?

Dünya’da 50.000’den fazla meteorit bulundu. Bunların %99,8’i asteroitlerden geliyor. Kalan küçük kısmı (%0,2) ise Mars ve Ay’dan gelmektedir.


Ay taşı (5.5 kilogram), 600.000 dolara açık artırmada satıldı.

Bilinen 60’tan fazla Mars gök taşı, Mars açıklarında meteoroid etkisi ile püskürtüldü. Hepsi magmadan kristalize edilmiş volkanik kayalardır. Kayalar, Mars kökenli olduğunu gösteren bazı ayırt edici bileşimleri dışında Dünya kayalarına çok benzemektedir.

Yaklaşık 80 tane gök taşı da mineraloji ve kompozisyon olarak Apollo misyonu ile getirilen Ay kayalarına benzemektedir. Ancak Ay’ın başka bölgelerinden geldiklerini gösterecek kadar farklıdır.

Mars’ta bulunan meteorit Source: NASA/JPL-Caltech/MSSS, Published: November 2, 2016

Ay ve Mars gök taşları üzerinde yapılan çalışmalar Apollo Projesi ile gelen Ay taşlarının çalışmalarını ve Mars’ın keşif programını tamamlamaktadır.

METEORİTLERİN TARİHTE BIRAKMIŞ OLDUĞU ETKİLER NELERDİR?

Erken Dünya’da büyük yıkıma neden olan birçok büyük meteor çarpması yaşandı. Dünya’da bu etkilerin bıraktığı kraterlerin çoğu erozyon ve diğer jeolojik süreçlerle silinmiş olsa da Ay’ın kraterleri hala büyük ölçüde sağlam ve görünür durumdadır. Bugün, Dünya’da yaklaşık 190 krater olduğunu biliyoruz.

65 milyon yıl önce çok büyük bir asteroit etkisinin, Dünya’da deniz ve kara hayvanlarının yaklaşık yüzde 75’inin yok olmasına sebep olduğu düşünülmektedir. Dinozorların neslinin de bu şekilde tükendiği tahmin edilmektedir. Ayrıca, Yucatan Yarımadası’nda yaklaşık 300 kilometre genişliğinde Chicxulub Krateri’ni yaratmıştır.

Chicxulub Krateri’nin illüstrasyonu

En sağlam darbe kraterlerinden biri, Arizona’daki Barringer Meteor Krateri’dir. Yaklaşık 1 kilometre çapındadır ve yaklaşık 50 metre çapında bir demir-nikel metal parçasının etkisiyle oluşmuştur. Sadece 50.000 yaşındadır ve çok iyi korunmuştur. Darbe etkilerini incelemek için kullanılmıştır. 1890’larda jeologlar bunu incelemeye başlamıştı ancak 1960’a kadar darbe krateri olarak durumu doğrulanmadı.

Meteor Crater, Arizona, USA Source: Credit: USGS National Map Data Download and Visualization Services. Caption by Robert Simmon. Published: January 25, 2019

Gök taşı kaynaklı yaralanma veya ölümle belgelenmiş hikayeler nadirdir. ABD’de bir insanı yaralayan dünya dışı bir nesnenin bilinen ilk örneğinde, Ann Hodges, Kasım 1954’te çatısından düşen 3.6 kilogram taşlı bir gök taşı tarafından ciddi şekilde yaralandı.

Modern tarihte ilk elden hesaplarla Dünya’nın atmosferine büyük bir meteoroidin tek girişi 1908’deki Tunguska olayıydı. Bu meteor, Sibirya’nın uzak bir bölümünü vurdu. Havada, birkaç mil yukarı patladı. Patlama, yüzlerce kilometre genişliğindeki bir bölgede ağaçları devirmek için yeterince güçlüydü. Bilim adamları, meteorun 37 metre çapında olduğunu ve 100 milyon kilogram ağırlığında olduğunu düşünüyorlar. Patlamada yüzlerce ren geyiği öldü, herhangi bir kişinin öldüğüne dair doğrudan bir kanıt mevcut değildir.

Tunguska olayı

Daha yakın zamanda, 2013 yılında tüm dünya, Chelyabinsk Rusya’nın yukarısında gökyüzüne yayılan parlak bir ateş topu tarafından şaşırtıldı. Ev büyüklüğündeki meteoroid, yerden 23 kilometre yukarıda patladı. Pencereleri patlatan ve binaları yıkan bir şok dalgası yarattı. Çoğunlukla kırık camlar nedeniyle 1.600’den fazla kişi yaralandı.

KAYNAKLAR

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s